Środki przeciwbólowe, które po operacji lub urazie przynoszą ulgę, u części osób stają się początkiem problemu trudnego do zatrzymania. Ten sam mechanizm działa w przypadku heroiny i innych narkotyków z tej grupy, dlatego granica między lekiem a nałogiem bywa cienka. Bliscy zwykle zauważają zmiany wcześniej niż sama osoba chorująca. Czego się dowiesz z tego artykułu:

  • czym różnią się opiaty od opioidów i jakie leki należą do tej grupy,
  • kiedy te substancje szkodzą, a kiedy są bezpiecznym lekiem,
  • po czym poznać chorobę u siebie lub bliskiej osoby,
  • jak przebiega odstawienie i leczenie.

Czym jest uzależnienie od opioidów?

To przewlekła choroba, w której silny przymus sięgania po substancję wygrywa z rozsądkiem i zdrowiem. Opioidy łączą się z receptorami w mózgu i układzie nerwowym, łagodzą ból, dają senność i poczucie spokoju. Przy regularnym przyjmowaniu mózg się przyzwyczaja: potrzebne są coraz większe dawki, a po odstawieniu pojawiają się objawy fizyczne i silny głód. Według raportu UNODC (Biuro Narodów Zjednoczonych do spraw Narkotyków i Przestępczości) opioidy zażywa na świecie około 60 milionów osób, co czyni je drugą po konopiach grupą narkotyków pod względem liczby użytkowników.

Opioidy – co to jest i jakie to leki?

Do tej grupy należą substancje, które działają na receptory opioidowe w mózgu, rdzeniu kręgowym i przewodzie pokarmowym. Własne opioidy produkuje też organizm, to endorfiny, a leki i narkotyki z tej grupy naśladują je znacznie mocniej. Ze względu na pochodzenie wyróżnia się:

  • naturalne, pozyskiwane z maku lekarskiego: morfina, kodeina,
  • półsyntetyczne: heroina, oksykodon, buprenorfina,
  • syntetyczne: fentanyl, tramadol, metadon, petydyna,
  • nowe syntetyczne, czyli nitazeny, bywają silniejsze od fentanylu i zwiększają liczbę zgonów z przedawkowania.

Większość leków z tej grupy wydawana jest w Polsce na receptę. Heroina i nitazeny nie mają w tutejszym lecznictwie żadnego zastosowania.

Skontaktuj się z nami

Opiaty a opioidy – czy to to samo?

Różnica dotyczy pochodzenia substancji. Pierwsze określenie obejmuje związki pozyskiwane wprost z opium, czyli z zaschniętego mleczka maku lekarskiego, na przykład morfinę i kodeinę. Drugie jest szersze: oprócz tych związków zawiera półsyntetyczne i syntetyczne, czyli wszystko, co działa na receptory opioidowe. Każdy opiat jest więc opioidem, ale nie każdy opioid jest opiatem – fentanyl czy tramadol to opioidy, a nie opiaty. Mechanizm jest ten sam, dlatego uzależnienie od opiatów przebiega podobnie jak od syntetycznych opioidów i leczy się je tymi samymi metodami.

Czy opioidy są szkodliwe?

Zależy to od dawki, czasu stosowania i nadzoru lekarza. Przy ostrym bólu, po zabiegach i w opiece paliatywnej opioidy są podstawą leczenia, a często nie ma dla nich zamiennika. Problem zaczyna się, gdy ktoś przyjmuje je dłużej niż zalecono, zwiększa dawki sam albo łączy z alkoholem lub lekami uspokajającymi. Najgroźniejszym skutkiem jest spowolnienie oddechu, które prowadzi do przedawkowania i bez szybkiej pomocy kończy się śmiercią. Do częstych działań ubocznych należą też zaparcia, nudności, senność i swędzenie skóry. Ten sam schemat, czyli lek przepisany w dobrej wierze, który z czasem przejmuje kontrolę, opisuje także uzależnienie od leków na receptę.

Porada: nigdy nie łącz opioidów z alkoholem, benzodiazepinami ani tabletkami nasennymi. Każda z tych substancji osłabia oddech, a razem potrafią go zatrzymać.

Skąd bierze się uzależnienie od opiatów?

Najczęściej łączy się kilka czynników: długotrwałe leczenie bólu przewlekłego, wcześniejsze problemy z alkoholem lub narkotykami, depresja albo zaburzenia lękowe oraz łatwy dostęp do leków w domu. U osób przyjmujących opioidy dłużej niż kilka tygodni rozwija się tolerancja i zależność fizyczna. To jeszcze nie choroba, ale ułatwia jej powstanie. O uzależnieniu mówimy dopiero wtedy, gdy człowiek traci kontrolę nad braniem mimo szkód dla zdrowia, pracy i rodziny.

Skontaktuj się z nami

Objawy uzależnienia od opioidów – po czym je rozpoznać?

Sygnały dotyczą zachowania, wyglądu i reakcji na brak substancji. W zachowaniu najczęściej widać:

  • przymus przyjmowania i myślenie głównie o kolejnej dawce,
  • potrzebę coraz większych dawek, by uzyskać ten sam efekt,
  • branie dłużej lub więcej, niż zaplanowano,
  • zbyt częste wizyty po recepty i szukanie lekarzy, którzy je wypiszą,
  • tajemniczość, kłamstwa, zaniedbywanie pracy i rodziny oraz kłopoty z pieniędzmi.

Po dawce zwężają się źrenice, mowa i ruchy zwalniają, a człowiek przysypia w trakcie rozmowy. Z czasem dochodzą zaparcia i utrata wagi.

Gdy substancji zabraknie, w ciągu kilku do kilkunastu godzin pojawiają się ziewanie, łzawienie, katar, gęsia skórka, bóle mięśni i kości, biegunka, wymioty, lęk i bezsenność. Objawy nasilają się w drugiej-trzeciej dobie, a ostra faza mija zwykle po około tygodniu. Samo odstawienie rzadko zagraża życiu bezpośrednio, ale jest na tyle dokuczliwe, że wiele osób wraca do brania, aby je przerwać.

Porada: jeśli lekarz przepisał opioid na dłużej, nie odstawiaj go nagle i nie zwiększaj dawki na własną rękę. Poproś o plan stopniowego zmniejszania.

Jak wygląda leczenie uzależnienia od opiatów?

Leczenie przebiega w kilku etapach i zwykle trwa miesiące, a nie dni. Według UNODC pomoc otrzymuje zaledwie około 8% osób z zaburzeniami używania narkotyków, więc samo podjęcie leczenia jest już dużym krokiem.

  1. Odtrucie. Detoks narkotykowy pod nadzorem lekarza łagodzi objawy odstawienia: leki zmniejszają bóle, wymioty, biegunkę i lęk, a stan pacjenta jest stale kontrolowany. To pierwszy etap, czyli przerwanie ciągu narkotykowego.
  2. Terapia. Terapia uzależnień uczy rozpoznawać sytuacje ryzykowne i radzić sobie z głodem bez sięgania po substancję.
  3. Leki wspierające. Lekarz może rozważyć leczenie substytucyjne metadonem lub buprenorfiną albo naltrekson, który blokuje działanie opioidów. Naltrekson stosuje się dopiero po zakończonym odtruciu, bo u osoby zależnej fizycznie wywołałby gwałtowne objawy odstawienia.
  4. Plan po wyjściu. Pacjent dostaje harmonogram wizyt i terapii, a rodzina wskazówki, jak go wspierać.

Porada: po przerwie w braniu tolerancja spada, więc powrót do dawki sprzed odstawienia grozi przedawkowaniem, także wtedy, gdy kiedyś była dobrze znoszona.

Kiedy zgłosić się po pomoc?

Uzależnienie od opioidów rzadko mija samo, a każdy miesiąc brania zwiększa ryzyko przedawkowania i nawrotu. Jeśli rozpoznajesz opisane sygnały u siebie lub bliskiej osoby, zadzwoń do nas. Lekarz oceni sytuację i zaproponuje plan w ramach leczenia narkomanii w Centrum Leczenia Uzależnień SALUS. Przy utracie przytomności, bardzo wolnym oddechu lub sinych ustach wezwij natychmiast pogotowie pod numerem 112.


Skontaktuj się z nami

Najczęściej zadawane pytania

Czy kodeina i tramadol uzależniają tak samo jak morfina?

Mechanizm jest ten sam, ale moc różni się. Słabsze działanie sprawia, że nałóg rozwija się wolniej, za to dłużej pozostaje niezauważony, bo tramadol bywa traktowany jak zwykły lek przeciwbólowy. W wysokich dawkach tramadol może dodatkowo wywołać drgawki, co czyni go groźnym także dla osób, które nie przekraczają zaleceń o dużo.

Czym jest naloksan i kiedy się go stosuje?

To lek, który odwraca działanie opioidów i przywraca oddech osobie po przedawkowaniu. Działa krócej niż wiele opioidów, więc objawy mogą wrócić po kilkudziesięciu minutach. Dlatego nawet po odzyskaniu przytomności przez poszkodowanego trzeba wezwać pogotowie. Przy zatruciu innymi substancjami niż opioidy nie pomoże.

Jak długo trwają problemy po odtruciu?

U części pacjentów przez tygodnie lub miesiące utrzymują się bezsenność, lęk, rozdrażnienie, zmęczenie i brak odczuwania przyjemności. Lekarze nazywają to przedłużonym zespołem abstynencyjnym. Nie oznacza on porażki leczenia, ale to okres, w którym ryzyko nawrotu rośnie, dlatego potrzebne są regularne wizyty u lekarza i terapia.

Czy leczenie opioidowego nałogu da się prowadzić bez pobytu w ośrodku?

Przy lżejszym przebiegu, stabilnej sytuacji domowej i silnej motywacji bywa to możliwe, na przykład w formie leczenia ambulatoryjnego lub programu substytucyjnego. Pobyt stacjonarny zaleca się, gdy pacjent bierze duże dawki albo kilka substancji naraz, ma choroby współistniejące lub wcześniejsza próba odstawienia w domu się nie powiodła. Decyzję podejmuje lekarz po badaniu.

Jak leczyć ból u osoby, która była uzależniona od opiatów?

Brak leczenia jest gorszym rozwiązaniem, a właściwy plan ustala lekarz znający historię pacjenta. Najczęściej zaczyna się od leków niebędących opioidami, zabiegów i fizjoterapii. Jeśli opioid jest konieczny, na przykład po operacji, stosuje się go krótko, w najniższej skutecznej dawce i pod ścisłym nadzorem. Każdego lekarza warto poinformować o swojej chorobie.

Jak długo opioidy wykrywa się w badaniu moczu?

Zwykle od jednego do czterech dni po ostatniej dawce, a przy długim i regularnym braniu nawet dłużej. Standardowy test na opiaty nie wykrywa części syntetyków, w tym fentanylu, więc potrzebne są osobne badania. Wynik zależy też od metabolizmu, nawodnienia i rodzaju testu.

Co robić, gdy kobieta w ciąży przyjmuje opioidy?

Nagłe odstawienie jest niebezpieczne dla dziecka, więc nie wolno robić tego samodzielnie. Należy jak najszybciej skonsultować się z lekarzem, który dobierze bezpieczne leczenie, często substytucyjne. U noworodka po ekspozycji na opioidy może wystąpić zespół abstynencyjny, który wymaga opieki neonatologów.

Opracowanie: zespół medyczny Centrum Leczenia Uzależnień SALUS
Weryfikacja merytoryczna: lek. med. Magdalena Harbuz-Jek

Artykuł ma charakter informacyjny. Nie zastępuje porady lekarza ani konsultacji z terapeutą uzależnień.

Zadzwoń 24/7: +48 501 501 837